You are here:Capitolo»Kapituła namiotów 2011»Co to jest Kapituła? cz. II»Co to jest Kapituła? cz. II
Biuro Prasowe Kategoria: Kapituła Namiotów
Opublikowano: 01 kwiecień 2014 Odsłony: 578
Drukuj

 

KAPITUŁY – Leksykon duchowości franciszkańskiej
Konfiguracja duchowa i prawna kapituł


Treść:
1. Początki i rozwój kapituł franciszkańskich
2. Konfiguracja duchowa i prawna kapituł


Spośród licznych struktur, które w celu wyrażenia i promowania wartości duchowych swego charyzmatu stworzyło i rozwinęło wspólnotowe życie zakonne, szczególnie wyróżnia się ta, która pod ogólnie przyjętym określeniem może być nazywana zebraniem lub zgromadzeniem wspólnoty, a posiadająca, przynajmniej w określonych przypadkach, specyficzną nazwę: „kapituła". W instytutach ściśle zakonnych kapituła jest zinstytucjonalizowanym zgromadzeniem członków wspólnoty, zwoływanym według ustalonych poziomów i kryteriów, w celu omawiania kwestii dotyczących formy życia, którą ślubowali.

Zakon Braci Mniejszych od samych początków nazywał swoje zebrania znanym już wcześniej określeniem „kapituła", lecz nadał mu szczególne cechy wynikające z jego charyzmatu braterskiego, mocno wyrażającego się w formie życia i w samej nazwie zakonu. Wszystko to znalazło swój wyraz w kapitułach, zarówno na poziomie generalnym, jak i prowincjalnym czy lokalnym.

Stąd ta waga, którą kapituły zawsze miały w życiu zakonu, i ciągła konieczność ożywiania ich pierwotnym duchem, a ponadto znaczenie kapituł czy podobnych zebrań w instytutach o inspiracji franciszkańskiej. Mając na względzie te wymogi, przedstawiamy po kolei początki i rozwój kapituł franciszkańskich oraz ich konfigurację duchową i prawną.

2. KONFIGURACJA DUCHOWA I PRAWNA KAPITUŁ

2.1. Podstawowa cecha wspólna: spotkania braterskie

W zakonie franciszkańskim, który łączy charyzmat życia konsekrowanego z charyzmatem szczególnego braterstwa, którego ta wspólnota braterska chce i szuka dla samej siebie jako podstawowego elementu kierującego i inspirującego oraz w oparciu o niego układa, organizuje i rozwija całe życie wspólne swoich członków, także zebranie braterskie musi jawić się jako bezpośredni wyraz samego charyzmatu (—» laska). Kapituła zatem wyraża na pierwszym miejscu spontaniczne pragnienie braci do bycia razem, aby doświadczać i dzielić się wzajemnie głębokim duchem wspólnoty zebranej w imię Chrystusa. Oczywiście, praktyczne cele również są istotnym elementem kapituły, konkretyzują się w różnych formach jej funkcji formacyjnej i w jej różnych formach zarządu, lecz również te funkcje i ich forma są ożywiane duchem braterstwa, który stoi u podstaw każdego rodzaju kapituły.

Takie jest znaczenie bardziej bezpośrednie wzorcowego spotkania Franciszka z braćmi wracającymi z pierwszej misji ewangelizacyjnej. Ich wspólne pragnienie braterskiego spotkania w Panu i ich wspólna radość duchowa, wynikająca z charyzmatu wspólnoty braterskiej, doświadczonego w spotkaniu, wyrażają podstawowy element tego pierwszego spotkania i stanowią podstawę praktycznych treści, które są streszczone w schemacie: „relacja, informacja, wyznanie i poprawianie, pouczenie".
Każde następne spotkanie i każda kapituła będą zasadniczo przedstawiały ten sam obraz.

Duchowym fundamentem, który stoi u podstaw każdego rodzaju kapituły we wspólnocie franciszkańskiej, jest szczególny duch braterski wspólnoty, ożywiający tych wszystkich, którzy ją tworzą. Dlatego minister wie, że na podstawie 2Reg 8 zebrał na kapitułę tych, którzy są jego braćmi, i że z nimi ma się modlić, rozmawiać, podejmować decyzje, ustanawiać prawa dla rozwoju zakonu, jak to wyraźnie zaznacza św. Franciszek w LM, gdzie zapowiada podjęcie wyjaśnień do reguły „na kapitule Zielonych Świąt za radą braci" (LM 21).
Inni bracia, ze swej strony, wiedzą, iż należy insimul convenire wokół własnego mini-stra, który jest ich bratem unum de fratribus; bratem, którego oni wybierają jako ministra i sługę wspólnoty; ministra i sługę, którego oni zatwierdzają czy zmieniają według przepisów wspólnoty, gdyż posługa ministra braci jest istotnie związana z kompetentną służbą.

Szczególna waga i znaczenie, jakie bracia przypisują kapitule pojmowanej jako bezpośredni wyraz ich braterstwa, jasno wyrażą się w kryteriach podjętych przez nich dla jej zwoływania
i organizacji; kryteriach, poprzez które kapituły skutecznie wyrażają całość i jedność wspólnoty na poziomie generalnym, prowincjalnym i lokalnym. Pierwszym kryterium jest to, które wymaga, o ile to możliwe, obecności całej wspólnoty podczas celebracji kapituły.

W rzeczywistości w początkach zakonu wszyscy bracia uczestniczyli w obradach kapituły generalnej, która była jedyną kapitułą wspólnoty. Gdy później kapituła generalna stała się kapitułą ministrów i przedstawicieli, kapituła prowincjalna gromadziła wszystkich braci prowincji. Kiedy w końcu także kapituła prowincjalna stanie się kapitułą przełożonych i przedstawicieli, wtedy kapituła domowa, która w międzyczasie się ukształtowała, zacznie jawić się jako jedyny rodzaj kapituły, w której uczestniczy cała wspólnota. Chociaż jest prawdą, że pełna obecność wspólnoty zachowała się w ścisłym sensie jedynie na kapitule domowej, to jest też prawdą, że duch powszechnego udziału pozostaje także na kapitułach generalnych i prowincjalnych na mocy reprezentatywnej świadomości przełożonych i efektywnej obecności przedstawicieli odpowiednio wybranych na kapitułach prowincjalnych na kapitułę generalną, a na kapitułach domowych na kapitułę prowincjalna.

Drugie kryterium inspirujące zwoływanie kapituł jako specyficznych form spotkania braterskiego znajdujemy w przepisie usankcjonowanym przez 2Reg 8, który można rozszerzyć we właściwych proporcjach na po¬ziom prowincji i klasztoru, a według którego ministrowie i kustosze winni insimul corwenire na kapitułę Wokół ministra generalnego. Przepis, którego celem jest integrowanie sprawowania władzy w zakonie, dodaje do osobistej władzy ministra, będącej najwyższą władzą zwyczajną, także władzę kolegialną kapituł również najwyższą, ale nadzwyczajną. Tak więc, gdy władza osobista ministra wyraża bardziej bezpośrednio jedność zakonu, rozumianego przez Założyciela jako instytut scentralizowany, to władza kolegialna kapituły wyraża bardziej bezpośrednio jedność zakonu, rozumianego przez samego Założyciela jako wspólnota braterska.

W sposób właściwy ujmuje wspólną cechę wszystkich kapituł franciszkańskich K. Essen „Jest rzeczą pewną, że kapituły Zakonu Minoryckiego przynajmniej w swych początkach miały
o wiele głębsze znaczenie niż w innych zakonach monastycznych. Bardziej niż organami administracyjnymi, były one spotkaniami służącymi życiu wspólnemu" (K. Esser, Origini e valori, 110).

2.2. Konfiguracja partykularna kapituły generalnej

Kapituła generalna od samego początku przybrała specyficzny kształt, dlatego przedstawi w zakonie organ władzy najwyższej i wspierającej jego żywotność duchową i apostolską,
a także struktury formacyjne, legislacyjne i organizacyjne.

Jej władza jest uznawana i wypełniana już od początku w ścisłej relacji z zadaniami i kompetencjami władzy osobistej Założyciela i innych ministrów generalnych, jego następców. W pierwszym okresie, który trwa do 1239, władza kapituły generalnej jest w pewnym sensie komplementarna i pomocnicza względem władzy ministra generalnego, która wydaje się przeważać; dlatego też jest zwoływana przez ministra po to, aby dzielić z nim odpowiedzialność posługi w odniesieniu do całego zakonu (LM 12). Jest to raczej przewaga władzy, którą należy przypisać bezdyskusyjnemu prestiżowi, jakim cieszył się Założyciel, niż luka w ciągle jeszcze udoskonalającej się legislacji. W rzeczywistości już w tym czasie kapituła generalna wypełniała mocą swojej władzy funkcje pastoralne, legislacyjne i wyborcze.

IReg, kiedy zaleca kapitułę wspólnoty co trzy lata, nie mówi o jej specyficznych kompetencjach, ale zakłada, że kapituła prowincjalna zbiera się w celu omawiania spraw dotyczących Boga, daje jasno do zrozumienia, że taki cel ma przede wszystkim kapituła generalna; tak więc jej pierwszy praktyczny cel stanowi wypełnianie funkcji duszpasterskiej względem wszystkich braci. To, że funkcja duszpasterska, według nauczania Świętego, ma być uważana za najważniejszą na każdej kapitule generalnej, wynika z mowy, którą wygłosił na kapitule w 1221 i która ukazuje pierwszą troskę jego obecności na wszystkich kapitułach poprzednich i następnych. W tej właśnie mowie, opartej na psalmie 143: „Błogosławiony Pan, Opoka moja, On moje ręce zaprawia do walki", św. Franciszek objawia swoją najżywszą troskę, aby zachęcać braci do pielęgnowania cnót i czynić z nich przykładnych świadków życia chrześcijańskiego. Podobny zamysł duszpasterski jest widoczny w liście skierowanym do kapituły generalnej, prawdopodobnie w latach 1222-1223, w którym Święty, stając duchowo pośród kapituły, poucza braci o źródłach życia duchowego: ofierze eucharystycznej (—> Eucharystia), słowie Bożym, spowiedzi-nawróceniu, —» liturgii Boskiego oficjum, a także o zachowaniu ślubowanej reguły. A nawet zachowanie —> reguły musi do tego stopnia być obecne w zamyśle duszpasterskim kapituły, że św. Franciszek w Testamencie zatroszczy się o to, by polecić braciom, „aby na wszystkich kapitułach, czytając regułę, czytali także te słowa" (T37).

Funkcję legislacyjną pełni już pierwotna kapituła odbywana corocznie, gdy bracia gromadzą się w celu promulgowania świętych praw, przedkładanych potem papieżowi do aprobaty. Można więc słusznie utrzymywać, że na tych kapitułach generalnych były uchwalane normy, które później zostały skodyfikowane w Regułach z 1221 i 1223. Jeśli chodzi o funkcję wyborczą, to 2Reg 8,3-5 przypisuje kapitule generalnej kompetencje wyboru następcy generała, który zmarł lub został odwołany. Ponadto, począwszy od 1217, w którym ustanowiono prowincje, kapituła generalna przejęła także kompetencje wyboru ministrów prowincjalnych.

Na kapitule generalnej w 1239 władza kapituły nabiera większej autonomii w stosunku do władzy ministra generalnego. Na tej kapitule zostaje potwierdzona większa współodpowiedzialność ministrów prowincjalnych w zarządzie zakonu, zwłaszcza co do troski o zachowanie reguły; są zredagowane i zatwierdzone pierwsze konstytucje zakonu; kapitule generalnej zostaje przyznana władza potwierdzania lub zmiany ministra generalnego.

W 1260 konstytucje narbońskie definitywnie sankcjonują najwyższą władzę kapituły generalnej, „apud quod praecipua residet autoritas gubernandi". Najwyższa władza, która jak precyzyjniej wyjaśniają następne konstytucje, zgodnie z prawem powszechnym, jest wykonywana na drodze nadzwyczajnej i w relacji do władzy również najwyższej, którą wykonuje na drodze zwyczajnej minister generalny.

Ukształtowana w ten sposób kapituła generalna wypełnia funkcję troski o żywotność zakonu i jego obecność charyzmatyczną (—> łaska) w —» Kościele i w świecie, zarówno poprzez życie duchowe i apostolskie braci (—> ewangeliczność), jak i poprzez struktury formacyjne
i prawodawcze, organizacyjne i wyborcze. Funkcje te wykonuje w absolutnej wierności pierwotnemu duchowi wspólnoty i w nieustannym dostosowaniu się do wymogów czasu.

2.3. Konfiguracja partykularna kapituły prowincjalnej

Kształtowanie się kapituły prowincjalnej następuje analogicznie do kapituły generalnej, zarówno w początkach, jak i w rozwoju, w nieco innych proporcjach. Także władza kapituły prowincjalnej początkowo pozostaje uzależniona od ministra: zwołanie jeszcze fakultatywne, powierzone jest woli i ocenie samego ministra; minister jest tym, który podejmuje inicjatywę (tractaturus) co do dyskutowanych na kapitule kwestii; minister referuje przebieg i decyzje kapituły generalnej, w której uczestniczył. Stopniowo jednak także kapituła prowincjalna przejmuje kompetencje analogiczne do kapituły generalnej.

Jej funkcją zasadniczą pozostaje ta duchowa i duszpasterska. IReg 18 odnosi się wyraźnie i bezpośrednio do niej, kiedy proponuje ministrowi zwołującemu kapitułę prowincjalna „omawiać sprawy Boże". Jest to podstawowy przepis, który obrazuje troskę pasterską Franciszka w stosunku do wszystkich kapituł prowincjalnych. Według relacji św. Bonawentury, Założyciel, nie mogąc osobiście uczestniczyć w kapitułach prowincjalnych, „starał się być obecny na nich poprzez troskliwe wskazania, gorącą modlitwę i poprzez skuteczne błogosławieństwo". Mówi wręcz w lBon, że w 1224 dzięki Bożej pomocy objawił się braciom zebranym na kapitule w Arles, wśród których obecny był św. Antoni (św. Bonawentura, Opera omnia VIII,450). Troskę duszpasterską kapituł potwierdza znaczenie przywiązywane do przemówień na tematy duchowe, wygłaszanych przez ministrów i innych braci lub kompetentne osoby.

W tym samym czasie kapituła prowincjalna przejmuje funkcje legislacyjne, uchwalając, promulgując i wprowadzając w życie postanowienia poprzednich kapituł generalnych, oraz funkcje wyborcze, obsadzając urzędy podporządkowane ministrowi prowincjalnemu.
Po kapitule generalnej 1239 także kapituła prowincjalna nabiera większej autonomii, będącej odbiciem rozwoju osiągniętego w tym roku przez kapitułę generalną. Jest to szczególnie widoczne w przekazaniu kompetencji wyboru ministra prowincjalnego z kapituły generalnej na kapitułę prowincjalna; dokonuje się w ten sposób postulowana decentralizacja władzy, przekazanie pełnej odpowiedzialności na wspólnotę prowincjalna i wyjaśnienie władzy jej kapituły.

W konstytucjach z 1260, gdzie jest wyraźnie zawarta norma zobowiązująca do corocznego odbywania kapituły prowincjalnej, znajdujemy także dokładnie określone jej specyficzne funkcje, ożywiane przez liturgię i przez wprowadzające sermo frałribus in communi, a mające na względzie cele duszpasterskie. Funkcje te są określone następującymi terminami: ocenić zarząd ministra prowincjalnego i „definire et expedire cum ipso omnia quae ad Provinciae Capitulum pertinebunt", tzn. funkcje informacyjne i korekcyjne, wyborcze, legislacyjne, organizacyjne (Opera omnia VIII,462a).

Taka konfiguracja kapituły prowincjalnej pozostanie w konstytucjach i historii zakonu; to stanowi jej podstawową wartość jako struktury duchowej zarządu prowincji.

2.4. Konfiguracja partykularna kapituły domowej

Prześledzenie treści kapituły domowej w jej początkach i w dalszej ewolucji pozwala podzielić je na dwie kategorie, które czynią z niej ważną strukturę duchową i prawną w życiu wspólnotowym braci, w formacji zakonnej i uczestnictwie w zarządzie wspólnotą.
W każdej z tych dwóch funkcji własne zadania mają: przełożony, który kieruje, ożywia i koordynuje na mocy osobistej władzy pasterskiej, i inni bracia czujący się współodpowiedzialni za życie zakonne każdego i całej wspólnoty. Ponadto, w każdej funkcji istnieje działający zaczyn elementu duchowego, który wyraża głębokie znaczenie wspólnotowego aktu kapitulnego, i element prawny, który nigdy nie przeważając, swoją regulacją przyczynia się do wierności w praktyce kapituły domowej.

Kapituła domowa w funkcji formacji zakonnej. W bezpośredniej funkcji formacji za-konnej kapituły domowej należy wziąć pod uwagę: spotkanie braterskie, wyznanie win - poprawianie wspólnotowe, collatio albo rozmowę duchową.

Spotkanie braterskie. Samo w sobie i jako wspólne poszukiwanie rozwiązań praktycznych, zawsze sprzyja rozwojowi psychologii grupy; w szczególnym przypadku kapituły domowej, jak to przekazują źródła historyczne, spotkanie braterskie sprzyja rozwojowi psychologii nadprzyrodzonej grupy kościelnej, zakonnej i franciszkańskiej wspólnoty braterskiej. Sprzyja ponadto konsolidacji klimatu duchowego wspólnoty, w której trzeba stawiać czoła i realizować wszystkie cele praktyczne.

Wyznanie win - poprawianie wspólnotowe. Nawet pomijając obrzędy czy metody, które je regulowały, jeśli rozważa się je same w sobie, przedstawia dowartościowanie i dostosowanie do nowych czasów celebracji pokutnej, która sięga źródeł duchowości chrześcijańskiej. We wspólnym doświadczeniu Kościoła, a w szczególności życia zakonnego, pomaga ono wszystkim w rewizji życia i odnowie duchowej, które są nieustannie potrzebne. Sama jego celebracja, dzisiaj odnowiona przez Obrzędy pokutne opracowane według kryteriów soborowej odnowy liturgicznej, stanowi wzór odnowionej kapituły win.

Collatio. Rozumiana w sensie pierwotnym jako rozmowa duchowa, rodzinna i braterska albo rozumiana jako przemowa skierowana do wspólnoty na mocy posługi władzy, również posiada wartość formacyjną działania duchowego, które jest tradycyjne w życiu Kościoła, i w życiu zakonnym. Pierwsze działanie duchowe to lektura Pisma Świętego, gdyż każdy minister i sługa wspólnoty, za przykładem św. Franciszka, winien „udzielać wonnych słów mojego Pana" (2LW 2), i ponieważ, zawsze za przykładem św. Franciszka, „my, którzy jesteśmy specjalnie przeznaczeni do służby Bożej, powinniśmy nie tylko słuchać i czynić to, co mówi Bóg [...], by opanowało nas poczucie wzniosłości naszego Stwórcy" (LZ 34). Drugie tradycyjne święte działanie to lektura reguły, której według tradycji monastycznej także św. Franciszek przypisuje najwyższe znaczenie i zdolność formacyjną. Na podstawie tych dwóch lektur rozwija się konwersacja duchowa kapituły domowej.

Kapituła domowa w funkcji udziału w zarządzie. Udział wspólnoty franciszkańskiej w zarządzie, nacechowany szczególnym wymiarem jej charyzmatu braterstwa, realizuje się w kapitułach generalnych i prowincjalnych oraz we właściwy sposób także w kapitułach domowych. Podczas gdy jeszcze przed jej zinstytucjonalizowaniem kapituła domowa wyrażała po prostu udział faktyczny i o charakterze wyłącznie moralnym w zarządzie wspólnoty, to po pierwszych konstytucjach zaczyna ona wyrażać owy udział także na poziomie prawnym, nadając mu kształt udziału ogólnego albo podstawowego udziału konsultacyjnego i kolegialnego.

Udział ogólny w zarządzie ze strony całej wspólnoty, oprócz tego, że jest najbardziej pierwotny wśród tych wyrażanych w kapitule domowej, jest także najbardziej podstawowy, gdyż w oparciu o niego niektóre przypadki są poddane pod głos doradczy lub decyzyjny wspólnoty. Jego zakres jest dokładnie wyrażony, gdy konstytucje przypisują kapitule domowej zadanie rozpatrywania wszystkich kwestii dotyczących wspólnoty dla jej dobra. W tym sensie znaczenie formacyjne kapituły jest dziś dowartościowane czy naśladowane przez instytuty zakonne w formie zgromadzeń lub zebrań wspólnotowych.

Udział doradczy wspólnoty w zarządzie czyni z kapituły domowej „radę prawną" przełożonego. Według różnych konstytucji może ona być jedynie radą prawną przełożonego albo radą oddzielną od tej bardziej zawężonej i reprezentującej całą wspólnotę. W takim stopniu udziału w zarządzie kapituła domowa ma wyrażać głos doradczy lub decydujący, który warunkuje lub wzmacnia osobistą władzę przełożonego wspólnoty. Lista kwestii poddanych pod taki głos, począwszy już od pierwszych konstytucji, rozszerzała się w czasie i zmieniała w zależności od konstytucji różnych rodzin zakonnych.

Udział kolegialny wspólnoty w zarządzie bierze także początek z rozwoju podstawo-wego udziału ogólnego. Doświadczenie życia wspólnotowego wyodrębniło przypadki szczególne, które wydają się potrzebować odpowiedzialności nie jednej tylko osoby, nawet mającej dobrych doradców, lecz pełnej odpowiedzialności całej wspólnoty. One właśnie wchodzą w zakres kapituły domowej rozumianej jako władza kolegialna. Ich liczba jest jednak ogólnie ograniczona do niektórych ważniejszych wyborów i innych nielicznych aktów prawnych, które mogą być określone przez konstytucje.

Z całej historii życia zakonnego wynika, że kapituły biorą swój początek i rozwijają się szczególnie w instytutach zakonnych charakteryzujących się formą życia intensywnie braterskiego, organizacyjnie scentralizowaną i silnie wspólnotową. Kapituły franciszkańskie są tego szczególnym przykładem, jako że wyrażają ducha wspólnoty braterskiej, który ożywia zakon na poziomie generalnym, prowincjalnym i lokalnym oraz sposób życia wspólnotowego właściwy każdemu z nich. Dlatego kapituły należą do dziedzictwa duchowego zakonu i winny być wiernie doceniane i praktykowane zgodnie z duchem, z którego inspiracji je ustanowiono.

AMBROGIO SANNA OFMConv
tłum. Ezdrasz F. Biesok OFM

Czytaj więcej: Początki i rozwój kapituł franciszkańskich - część I